Zamondosh
"Озодлик" дегани бобожоновлар дегани эмас ёҳуд Баҳодир Чориевнинг "Озодлик"да ҳаққи бор...
Бундан бир неча вақт аввалроқ мухолифат фаоллари "Озодлик" радиосидаги носамимийлик, тарафкашлик ва яна бошқа қатор камчилик ҳамда жиддий нуқсонларга далиллар асосида бойкот эълон қилишганди.
Ўшанда "Озодлик" радиосида ишлайдиган ака- ука бобожоновлар муассис бўлган пона деб аталадиган сайтда гўё "Озодлик" радиосига қарши бойкот эълон қилиш демократияга душманлик , дея ўзларининг ҳимоялари учун мақолалар эълон қилишди.
Юсуф ЖУМА: Озод айланг мени бургутлар
Озод айланг мени бургутлар
Банди қилди қора қузғунлар,
Зиндонбондир қутурган итлар.
Юрагимда ўчгай ёлқинлар
Озод айланг мени бургутлар!
Юрак бағри тилка йигитман,
Бу дунёга сиғмаган ўтман,
Мазлумдирман, ёлғиз бургутман,
Озод айланг мени бургутлар!
Юксак-юксак тоғлардан тушинг,
Зиндонларнинг деворин тешинг,
Сафинггизга шоирни қўшинг,
Озод айланг мени бургутлар!
26.12.01.
2001 йил ноябр ойида мени Ёзувчилар уюшмасидан ўчирганларини турмада эшитиб, турмада ёзилган шеър
Уюшмаган уюшмадан
Ўчирдилар номимни.
Аҳли маддоҳ уялмайин
Урар экан нонимни.
Уюшмаган уюшмадан
Ўчирдилар номимни.
Имкон бўлса, ўчирсалар
Вужудимдан жонимни.
Исмим тилга олинганда
Ёниб кетар ичлари.
Шукур, етмас шеъриятдан
Ўчирмоққа кучлари.
Мустабиднинг унвонларин
Асло қилмасман ҳавас.
Уюшмада эмас, номим
Шеъриятда қолса, бас.
2001 йил
Жаҳонгир МУҲАММАД: Ўзгармаган мавзулар
“Тилимиздан “вотти-вотти”, аста секин кетивотти”
САВОЛ:Сиёсат жонимга тегди. Сиёсий бўлмаган бир савол бермоқчиман. Яқинда бир хабарда 25-30 йилда дунёдаги 60 фоиз тил йўқолади, дейилганини ўқидим. Ўзбек тили нима бўлади деб ўйлайсиз? (Рустам, 8 Август, 2004).
ЖАВОБ: Аслида бу энг катта сиёсий масала. Ўзбек тили 25-30 йилда йўқ бўлмаса ҳам унинг бугунги аҳволи ўзгармаса келажаги фожеалидир.
Бундан 30-35 йиллар чамаси олдин дунёдаги энг йирик олтита тилдан бир муштарак тил-Эсперанто тили вужудга келтирилган эди. Ўшанда ярим аср ичида бу тил дунёнинг ягона гаплашиладиган тилига айланиши башорат қилинганди. Лекин Эсперанто “ўсмай” қолди. Аммо бу сохта тил билан айни даврда Интернет тили ҳам туғила бошлади ва жуда тез ривожланмоқда. Бугунга келиб, Интернет тилидаги сўз бойлиги Ўзбек тилининг сўз бойлигидан беш маротаба кўпдир ва бу тилни бемалол қўлланадиганлар дунёдаги ўзбекларнинг умумий сонидан 2-3 маротаба ортиқ.
Интернет тилининг бир қисмини Инглиз тили ташкил этади. Ўтган йиллар давомида Франция, Хитой ва Россия Интернет тилидаги калималарни ўзларининг тилларидаги сўзлар билан алмаштиришга уриндилар. Лекин бу билан “улкан ишғол”ни тўхтата олмаяптилар ва тўхтата олмасалар ҳам керак.
Келажакда дунёда умумий бир тил вужуда келишининг замирида Интернет мавжуд ва шунинг учун ҳам юз йиллардан кейин бутун дунёда одамлар ягона Интернет тилида бир-бирларини бемалол тушуна оладиган даражага етадилар. Бу ўз навбатида уларнинг она тилларини таҳлика остига қўяди.
Ўзбек тилига келсак, бу тил бугуннинг ўзида таҳлика остидадир. Биз тил нуқтаи назаридан дунёдаги энг чаласавод гуруҳлар сафига киришимиз мумкин.
Халқ тили, адабий тил ва расмий тил орасидаги кескин фарқ бу чаласаводликнинг бир боисидир.
Интернетдаги истаган бир ўзбек саҳифани очиб кўринг, истаган меҳмонлар китобига кириб кўринг, қани Ўзбек тилининг талаб даражасига жавоб берадиган ёзувларни топа оласиз-ми? Имловий хатолар ёзувларни компютерга киритиш давомида юз беришини инобатга олсак, қолганлари-чи? Оддий жумлани туза олмаслик, замон феълларидаги чалкашлик, қўшма гапларнинг қовушмаслиги, сўзларни нотўғри ўринларда, нотўғри маъноларда қўлланиш, ўз фикрини очиқ тушунтира олмаслик… каби манзарани нафақат Интернетда балки кундалик матбуотда ҳам кўрмоқдамиз. Афсус. Бу фожеанинг бир жиҳати.
Иккинчи жиҳати эса: озгина ақлини таниган ўзбеклар бугун Интернетда асосан Рус тилида ёки Инглиз тилида мулоқот қилишга ўтдилар. Яъни ўз гапларини Ўзбек тилида айтишдан кўра, бошқа тилда айтиш уларга осонроқ келмоқда.
Фожеанинг учинчи жиҳати алифбога, ёзувга муносабат билан боғлиқ. Дунёда бирор-бир халқ ўз ёзувини 100 йилнинг ичида беш марта ўзгартирмаган. Лекин бизнинг халқимиздан чиққан сиёсатчилар бу халқнинг қадриятларини, ўзлигини оёқ ости қилганлари каби, она тилини нафақат ҳимоя эта олмадилар, балки топтадилар, русларнинг талаби билан ёзувини қайта-қайта ўзгартирдилар ва бугун ҳам лотину кирил ёзувлари орасида жонимиз талвасада. Бу эса оммавий чаласаводликка олиб келди.
Мен ҳар куни турли одамлардан ўнлаб “электрон” мактублар оламан. Ҳатто Ўзбекистонда энг муҳим идорада ишлайдиган танишим ҳам хатини эплаб ёзолмайди. Ўзини бош вазирликка, оз қолсин президентликка лойиқ кўрадиганлардан олинадиган хатлар ҳам шу аҳволда. Кейинги бир йил ичида фақат Муҳиддин деган йигитдан Ўзбек тилининг гўзал ва мукаммал юзини кўрсатадиган бир неча мактуб олдим ва ҳавас қилиб, одамларга кўрсатиб юрибман. Она тилимиздан ана шундай учқунлар қолаётгани ачинарлидир.
Бунинг устига ўзбек зиёлиларининг бугун ёзган асарлари билан қилган ишлари бир-бирига зид тушиб қолгани халқнинг матбуотдан, китобдан юз ўгиришига, она тили хазинасидан узоқлашишига олиб келди.
Ана шуларнинг ҳаммасини бир нуқтага жамлайдиган бўлсак, Ўзбек тилининг келажаги зулмат ичида эканлигини тасаввур қилиш қийин бўлмайди. Аммо умид ўлган эмас. У ҳолда нима қилиш керак?
Ишни Ўзбек тилини ўрганишдан бошлаш керак. “Гаплаша оламан-ку!” дейишингиз мумкин. Бу эса “Тилимиздан “вотти-вотти”, аста секин кетивотти” деган кинояни эслатади.
Олтин балиқ ҳақида замонавий эртак
Жуда яқин замонда,
Ўзбекистон томонда
Чолу кампир бор экан
Кулбалари тор экан.
Чол дарёга тўр ташлар.
Ночор яшаркан улар,
Кампир ювар кирларин,
Қашшоқликнинг сирларин.
Кўз ёш тўкиб бир куни,
Чол борибди дарёга.
Ташлабди қармоғини,
Ёзғириб ҳўб дунёга.
Шунда мўжиза қаранг,
Илинмиш катта наҳанг.
Наҳангкки шунчакимас,
Олтин ярақлаган ранг.
Чол ҳангу манг бу ҳолдан,
Эси оғаёзибди.
Олтин балиқ шу замон,
Унга оғиз очибди.
-Эй, бобойжон раҳм қил,
Қўйиб юбор дарёга.
Тила тилакларингни,
Мен чиқарай рўёга.
Лақма экан чол овсар,
Дебди дарҳол шох бўлсам.
Бир фирқа тузиб ёлғиз,
Умрбод раис бўлсам.
Наҳанг тинглаб у чолни,
Ҳайрон елка қисибди.
Думини ликиллатиб,
Тилла танга қусибди.
Демакки чол шу замон,
Бир фирқали бўлибди.
Ўзича пошшо бўлиб,
Хиринг- хиринг кулибди.
Кулбасига қайтаркан,
Кампир чиқмиш югуриб:
"Ҳой, аҳмоқ чол, овсар чол,
Не сўрадинг наҳангдан?.."
Овсар чол аланглабди,
Атрофига мўлтираб.
Олтин балиқ гурунги,
Кампирга аён ё раб?
Чол кўчди дангалига,
Айтди сирни кампирга.
Наҳанг бирла тиллашиб,
Тузганлигин бир фирқа.
Ё. фалак не гуноҳим,
Бунча овсар бу чолим.
Ёлғондакам исёну
Фирқа бўларми ноним?!
Оҳ, уриб кампир чунон,
Чолин ҳайдабди шу он.
Бор қолмагин наҳангдан,
Тутинган ул акангдан.
Аммо сўра бир жўра,
Бўлсин сенга мухолиф.
Шунда ёлғиз бир ўзинг,
Қолмагайсан йўқолиб.
Чол бошин эгган кўйи,
Келди дарё бўйига.
Чақирмасидан бурун,
Наҳанг сув қирғоғида.
Деди чол кўп қайғурма,
Мухолифинг тап -тайёр.
Аммо у - бироз ўғри,
Сенданда бироз айёр.
Чол кўнибди борига,
Шукур мухолифи бор.
Энди унга бир умр,
Қилар бир юмуши бор.
Чол қайтсаки кулбага,
Ажаб бир уй кўринмиш.
Кампир катта балконда,
Елпиниб ўтирганмиш.
Улар шу кундан бошлаб,
Наҳанг билан дўст эмиш.
Ғингшиб - ғингшиб аслида,
Ўғрига кам -кўст эмиш.
Чалиб тешик тоғора,
Чол кампир шод яшармиш,
Уммонларнинг ортида,
Давру даврон сурармиш.
Ўқиган азиз дўстим,
Эртагимиз тугалмас.
Яна айтамиз анча.
Ҳали бери туганмас.
Ризо Обид
Эшак, Ҳўкиз ва Тўнғиз ҳақида масал
Бошни қўйиб бош узра фирқа тузмиш уччовлон.
Эшак дум ликиллатиб ҳўкизга сўз қотибди,
Тўнғиз эса мажлисда ағанабла ётибди.
Ҳанг- ҳанграган эшакни раис деб аташибди,
Пошшоликка тўнғизни номзод деб сайлашибди.
Ҳўкиз котиб фирқага тарғиботни бошлабди,
Пошшо қилинг мени деб тўнғиз кўзин ёшлабди.
Аввалдан пошшо хачир бу ҳолдан бошин қашир,
Тулки эса билдирмай унга бор сирни ташир.
"Пошшойим мен сизга айтай жонзотларнинг ҳолидан,
Нафси ҳакалак отган ҳаракат аъмолидан".
Хачирнинг қулоғи динг тулкига боқар кулиб,
Хаёлида тулки ҳам кун келар кетар ўлиб.
Эшак, ҳўкиз, тўнғизнинг фирқа сири фош бўлди,
Каттагина давлатга хачирбой пошшо бўлди.
Аламзада уч ҳайвон не қиларин билмади,
Дўстларининг сўзларин қулоғига илмади.
Эшак деди:" мен энди хачирга мухолифман,
Ўла- ўлгунча тахтга бир ўзим муносибман".
Тўнғиз тинглаб эшакни бошлади тўнғиллашин,
Деворнинг тирқишидан қўймади ғинғиллашин.
Менман асли тахт учун номзод бўлган ягона,
Пошшоликка ўзгалар барчалари бегона.
Шунда ҳўкиз шох тираб чиқди пода ичидан,
Кўзларин гўлайтириб мақтанди бор кучидан.
Эшак тоға бош бўлса, тўнғиз оға шох бўлсин,
Аммо мени унутмай кўнгилгинам шод этсин.
Тахтда хачир қирчанғи кўп замон пошшо эмиш,
Жонзотларни қийратиб давру даврон сурармиш.
Эшак, тўнғиз ва ҳўкиз бу замон мухолифмиш.
Бир- бирининг гўштини емаса туролмасмиш.
Ризо Обид